Komentarz FOR 12/2026: Koszt czekania na wyrok. Powolne sądy obciążają polską gospodarkę

  • W 2024 roku wskaźnik szacowanego czasu potrzebnego na rozpoznanie spornych spraw cywilnych i gospodarczych w polskich sądach pierwszej instancji wynosił 360 dni – o 112 dni, czyli 45%, więcej niż unijna mediana.
  • Sprawne sądownictwo zmniejsza ryzyko ponoszone przez przedsiębiorców w trakcie zawierania umów, ogranicza potrzebę dodatkowych zabezpieczeń i chroni płynność firm. Przewlekłość postępowań szczególnie uderza w mniejsze podmioty.
  • Dane zagregowane nie wskazują, by głównym problemem polskiego sądownictwa były zbyt niskie łączne nakłady lub mała liczba sędziów. Polska przeznacza na sądy 0,46% PKB, a według danych CEPEJ za 2022 rok miała 28 sędziów zawodowych na 100 tys. mieszkańców – więcej niż średnia europejska. Problemem mogą być natomiast sposób wykorzystania zasobów.
  • Skrócenie postępowań wymaga m.in. lepszej alokacji kadr, zwiększenia wsparcia sędziów przez asystentów, cyfryzacji obiegu akt oraz ograniczenia liczby spraw i czynności, które muszą być wykonywane przez sędziów.

Komentarz dostępny również w formie PDF:

Sądy są integralną częścią każdej gospodarki

Umowa ma wartość gospodarczą nie tylko dlatego, że została zawarta i strony liczą na wypełnienie jej postanowień, lecz także z tego powodu, że w razie sporu można w rozsądnym czasie sądownie wymusić jej wykonanie. Skuteczny sąd pozwala przedsiębiorcy sprzedać towar z odroczonym terminem płatności, zlecić część produkcji zewnętrznemu dostawcy, zainwestować we wspólny projekt albo udostępnić kontrahentowi know-how, ograniczając potrzebę pełnej przedpłaty, dodatkowych zabezpieczeń lub opierania transakcji wyłącznie na zaufaniu do kontrahenta.

Przewlekłość postępowań zwiększa ryzyko po stronie wierzyciela. Im dłużej trzeba czekać na rozstrzygnięcie, tym większe jest ryzyko, że dłużnik stanie się niewypłacalny albo jego majątek okaże się niewystarczający do zaspokojenia roszczenia. Z tego powodu wierzyciel może skłaniać się do zawarcia ugody na kwotę niższą od dochodzonego roszczenia.

Konsekwencje przewlekłości ponoszą nie tylko strony sporu. Przedsiębiorcy uwzględniają związane z nią ryzyko już na etapie zawierania umów, skracając terminy płatności, żądając dodatkowych zabezpieczeń lub ostrożniej dobierając kontrahentów. Takie działania ograniczają ryzyko na poziomie pojedynczej firmy, ale jednocześnie zwiększają koszty transakcyjne w całej gospodarce. Najbardziej odczuwają to mniejsze i młodsze firmy, które zwykle dysponują mniejszymi rezerwami finansowymi i mają trudniejszy dostęp do zewnętrznego finansowania.

Komisja Europejska wskazuje na badania łączące sprawność wymiaru sprawiedliwości z inwestycjami, produktywnością i wzrostem przedsiębiorstw. Wysoki merytoryczny poziom orzekania nie wystarczy, jeśli sprawiedliwość nadchodzi zbyt późno.

Polska wyraźnie gorsza od unijnej mediany

Jedną z miar szybkości rozpoznawania spraw w sądach jest czas przeznaczony na rozpatrzenie (disposition time – DT). Jest to wskaźnik szacunkowy oparty na relacji zasobu spraw do liczby spraw załatwionych. Wskaźnik ten dzieli liczbę spraw pozostałych na koniec roku przez liczbę spraw załatwionych i mnoży wynik przez 365. Pokazuje więc, ile dni dany system potrzebowałby na rozpoznanie istniejącego referatu przy utrzymaniu tempa pracy z danego roku.

Wykres 1. Czas przeznaczony na rozpatrzenie spornych spraw cywilnych i handlowych w pierwszej instancji 2024 roku (w dniach)

Źródło: EU Justice Scoreboard 2026, wyk. 5

Według EU Justice Scoreboard 2026 DT dla spornych spraw cywilnych i gospodarczych w polskich sądach pierwszej instancji wynosił w 2024 roku 360 dni. Polska zajęła 18. miejsce wśród 26 państw Unii, które badano. Mediana dla UE wyniosła 248 dni, a więc polski wskaźnik DT był o 112 dni, czyli o 45%, wyższy. W Czechach wskaźnik wynosił 126 dni, na Litwie – 127 dni, w Austrii – 132 dni, a w Niemczech – 232. Gorzej od Polski wypadły m.in. Hiszpania, Francja, Włochy i Grecja.

Na wysoki DT składa się również narastający zasób spraw pozostających do rozpoznania. W 2024 roku polskie sądy załatwiły liczbę spraw odpowiadającą 94,1% nowego wpływu; wartość poniżej 100% oznacza, że zasób spraw w toku się zwiększa. Na koniec roku pozostawało 2,6 spornej sprawy cywilnej lub gospodarczej na 100 mieszkańców wobec unijnej mediany na poziomie 1,1.

Polska osiąga więc wyraźnie słabszy wynik od większości państw regionu, a jej wskaźnik jest bliższy wartościom obserwowanym w części państw Europy Południowej – będących raczej w ogonie wzrostu gospodarczego i sprawnych instytucji. Co więcej, pogorszenie ma charakter długookresowy: DT w Polsce wzrósł z 203 dni w 2014 roku do 360 dni w 2024 roku, czyli o 77%. Odczyty z ostatnich lat – 362 dni w 2022 roku, 357 dni w 2023 roku i 360 dni w 2024 roku – wskazują na stabilizację na niesatysfakcjonującym poziomie.

Wykres 2. Czas przeznaczony na rozpatrzenie spornych spraw cywilnych i handlowych w pierwszej instancji w Polsce w latach 2014 oraz 2022–2024 (w dniach)

Źródło: EU Justice Scoreboard 2026, wyk. 5

Spory gospodarcze rozpatrywane szczególnie opieszale

Ministerstwo Sprawiedliwości podaje za 2025 rok wskaźnik 6,5 miesiąca dla wybranych kategorii postępowań pierwszoinstancyjnych. Nie jest to średnia dla wszystkich spraw: wskaźnik obejmuje kategorie odpowiadające ok. 31% spraw i postępowania o bardzo różnym stopniu złożoności. Elektroniczny nakaz zapłaty czy niesporny wniosek do sądu wymagają zupełnie innego nakładu pracy i czasu od wielowątkowego procesu z opiniami biegłych.

Po wyodrębnieniu procesowych spraw gospodarczych obraz ten jest gorszy. W 2025 roku sprawa w odpowiadającym tej kategorii repertorium GC trwała średnio 14,9 miesiąca w sądzie rejonowym i 21,8 miesiąca w sądzie okręgowym. Postępowania nakazowe i upominawcze w repertorium GNc trwały znacznie krócej: odpowiednio 4,3 i 6,8 miesiąca. Uwzględnianie prostszych postępowań obniża zbiorczy wskaźnik, dlatego nie powinien on być utożsamiany z czasem trwania procesowych spraw gospodarczych.

W sądach okręgowych czas rozpatrywania procesowych spraw gospodarczych wydłużył się z 14,3 miesiąca w 2015 roku do 21,8 miesiąca w 2025 roku. W sądach rejonowych wzrost w całym okresie był mniejszy – z 13,5 do 14,9 miesiąca – jednak jeszcze niedawno średnia przekraczała 20 miesięcy.

Problemem jest także rosnący udział spraw długotrwałych. W latach 2015–2025 udział postępowań w pierwszej instancji trwających ponad rok wzrósł z 5,8% do 11,3%, udział spraw starszych niż trzy lata – z 1,0% do 3,5%, średni czas do pierwszej rozprawy – z 1,7 do 2,8 miesiąca, a udział uwzględnionych skarg na przewlekłość – z 9,9% do 23%.

Potwierdzają to ustalenia Najwyższej Izby Kontroli. W latach 2013–2023 średni czas rozpoznawania spraw gospodarczych w sądach rejonowych wzrósł z 11 do 17,7 miesiąca, czyli o 61%. Według NIK podejmowane działania naprawcze nie przyniosły oczekiwanych rezultatów.

Wykres 3. Średni czas trwania postępowań sądowych w sprawach gospodarczych w pierwszej instancji w latach 2015–2025 (w miesiącach)

Źródło: Informacja statystyczna o działalności sądów powszechnych za lata 2015–2025, s. 19

Przedłużające się apelacje

Wyrok pierwszej instancji nie kończy sporu, jeżeli strona wnosi apelację. W sprawach gospodarczych rozpoznawanych przez sądy apelacyjne (repertorium AGa) średni czas zakończenia postępowania na etapie apelacji wzrósł z 11,5 miesiąca w 2022 roku do 15,3 miesiąca w 2025 roku. W apelacjach gospodarczych rozpoznawanych przez sądy okręgowe (Ga i Ga-KRZ) wynik był lepszy i spadł w tym okresie z 8,6 do 7,3 miesiąca.

Ewidencja spraw potwierdza narastanie problemu w repertorium AGa. W 2025 roku do sądów apelacyjnych wpłynęło 5119 takich spraw, a załatwiono 4190 spraw. Wskaźnik zamykanych spraw wyniósł zatem 81,9%, a referat na koniec roku wzrósł z 5898 do 6827 spraw, czyli o 15,8%. Obliczony według formuły Europejskiej Komisji na rzecz Efektywności Wymiaru Sprawiedliwości (CEPEJ) DT wyniósł ok. 595 dni.

Dla zobrazowania problemu warto dodać średnie dla kolejnych instancji. Dla ścieżki sąd rejonowy – GC plus sąd okręgowy – Ga suma wynosi 22,2 miesiąca, a dla ścieżki sąd okręgowy – GC plus sąd apelacyjny – AGa jest to 37,1 miesiąca. Sumowane wartości dotyczą różnych zbiorów zakończonych spraw, ale mimo to ilustruje długość postępowania, z którą musi liczyć się przedsiębiorca, jeżeli spór przejdzie przez obie instancje.

Wykres 4. Średni czas trwania spraw gospodarczych w apelacji w latach 2022–2025 (w miesiącach)

Źródło: Informacja statystyczna o działalności sądów powszechnych za lata 2015–2025, s. 20

Co ciekawe, sam ustawodawca dostrzega potrzebę szybkiego załatwiania spraw gospodarczych w sądach powszechnych. Art. 458⁸ § 4 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że przewodniczący i sąd podejmują czynności tak, aby rozstrzygnięcie zapadło nie później niż sześć miesięcy od dnia złożenia odpowiedzi na pozew. Jest to termin instrukcyjny: jego przekroczenie nie powoduje automatycznie skutku procesowego ani samo w sobie nie gwarantuje stronie zakończenia sprawy w tym terminie.

Oczekiwanie kosztuje

Przewlekłość wywołuje odmienne skutki po obu stronach sporu. Wierzyciel ponosi koszt zamrożenia należności, zmniejszenia płynności i niepewności odzyskania świadczenia, a także musi sfinansować samo wejście w spór poprzez opłacenie kosztów sądowych i ewentualnej reprezentacji prawnej. Po stronie dłużnika narastają ewentualne odsetki. Trudno jest oszacować konkretny koszt oczekiwania na załatwienie sprawy – każdy podmiot finansuje swoją działalność w inny sposób. Inne są więc koszty np. kredytu czy utraconych zysków spowodowanych zamrożeniem kapitału. Stawkę odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych można wykorzystać jako ilustrację nominalnej należności narastającej po stronie dłużnika oraz potencjalnej rekompensaty dla wierzyciela za czas oczekiwania. Należy mieć jednak na uwadze, że wskaźnik ten nie obejmuje ryzyka upadłości dłużnika, utraconych zysków, kosztu wymaganych przez kontrahentów zabezpieczeń. Obawa przed zwiększonym ryzykiem i kosztem egzekucji należności rozciąga się na wszystkie transakcje na rynku – nie tylko sprawy sporne.

Stawka odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych od 1 lipca do 31 grudnia 2026 roku wynosi 13,75%. Zakładając modelowe postępowanie sądowe, w którym wartość przedmiotu sporu wynosi 1 mln zł, dla średniego czasu procesu GC oznacza to odsetki w kwocie 170 729 zł w sądzie rejonowym i 249 792 zł w sądzie okręgowym. Ścieżka sąd rejonowy–GC plus sąd okręgowy–Ga daje 254 375 zł, a sąd okręgowy–GC plus sąd apelacyjny–AGa – 425 104 zł. Dla celów ilustracyjnych zakładamy, że stawka 13,75% pozostaje niezmieniona przez cały modelowany okres

Kwota 425 tys. zł nie oznacza, że każda firma w sporze o 1 mln zł ponosi taką stratę ani że druga strona uzyskuje ekwiwalentną korzyść. Pokazuje jedynie nominalną wartość odsetek narastających po stronie dłużnika i potencjalnie należnych wierzycielowi – a co za tym idzie, na jaką kwotę ustawodawca wycenia korzyści, które mógłby uzyskać wierzyciel, gdyby w tym czasie swobodnie dysponował swoim kapitałem. Długi proces zwiększa natomiast ryzyko, że mimo korzystnego wyroku i naliczonych odsetek wierzyciel nie odzyska pełnej należności, np. wskutek pogorszenia się wypłacalności dłużnika. W odwrotnym przypadku, gdy pozwany uważa roszczenie za niezasadne, ale wynik postępowania pozostaje niepewny, zwiększa się presja na zakończenie sprawy ugodą – długie oczekiwanie i narastające odsetki zwiększają ryzyko oraz potencjalny koszt przegranej.

Wykres 5. Ilustracyjna wartość narastających odsetek w sporze o 1 mln zł przy stałej stopie 13,75%

Źródło: Obliczenia własne na podstawie odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych

Nawet z pozoru jasne spory obarczone są niepewnością co do wyniku postępowania sądowego. To ryzyko ponoszone przez uczciwego pozwanego też ma swoją cenę. Skutek widać w badaniu ankietowym NIK, przywołanym przez prezesa Izby podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego w kwietniu 2026 roku: ok. 60% przedsiębiorców, którzy udzielili odpowiedzi, rezygnuje z dochodzenia roszczeń z powodu przewlekłości postępowań.

Odrębną kategorią są koszty prowadzenia postępowania i egzekucji. Opłata od pozwu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu – przy 1 mln zł to 50 tys. zł (górna granica opłaty to 100 tys. zł). Jeżeli powód korzysta z profesjonalnego pełnomocnika finansuje również wydatki na adwokata lub radcę prawnego. W razie wygranej może co do zasady żądać od strony przegrywającej zwrotu niezbędnych kosztów procesu, jednak do czasu ich odzyskania ponosi ciężar finansowania.

Bank Światowy w ostatniej edycji badania Doing Business (2020) szacował łączny koszt dochodzenia roszczenia w Polsce – opłaty, pełnomocnik, egzekucja, ale bez odsetek – na 19,4% jego wartości przy 685 dniach od pozwu do zapłaty.

Koszty sporu wysokie, urzędowe stawki pełnomocników niskie

W powszechnym przekonaniu to koszty zastępstwa procesowego generują dużą część kosztów, jakie muszą ponieść strony w trakcie prowadzenia sporu sądowego. W razie wygranej sąd może zasądzić od przeciwnika zwrot kosztów zastępstwa procesowego według stawek określonych w przepisach, przy czym zasądzona kwota może maksymalnie wynosić sześciokrotnoś stawki minimalnej.

Koszty pełnomocnika, co do zasady, podlegają zwrotowi przez stronę przeciwną po wygranej sprawie, ale tylko do wysokości stawek ustawowych – maksymalnie sześciokrotności stawek minimalnych. 

Raport EU Justice Scoreboard za 2026 rok po raz pierwszy porównuje wynagrodzenia pełnomocników z urzędu w modelowej sprawie cywilnej (rozwodowej). Polskie sądy przyznają najniższą stawkę wśród państw, dla których zebrano dane: 720 zł, czyli ok. 170 euro. Dla porównania w tym samym scenariuszu dla Włoch wskazano kwotę 4500 euro. W modelowej sprawie karnej polska stawka obrony z urzędu również lokuje się w dolnej części zestawienia (5. najniższa na 22 państwa).

Drugie zagadnienie to dostęp do pomocy prawnej. We wzorcowej sprawie konsumenckiej przyznanie pomocy nie zależy w Polsce od ustawowego progu dochodowego, lecz od uznania sądu – co jest rozwiązaniem wyjątkowym w skali UE (stosowanym tylko w naszym kraju i w Austrii). Uznaniowość obniża przewidywalność i zniechęca do dochodzenia roszczeń o niższej wartości, czyli dokładnie tych, w których pomoc prawna z urzędu ma największe znaczenie.

Zasoby, organizacja i struktura spraw

Wyjaśnieniem przewlekłości nie może być niedofinansowanie sądownictwa. Według CEPEJ Polska wydaje na sądy 0,46% PKB (61,9 euro na mieszkańca) – ponad dwukrotnie więcej niż mediana państw Rady Europy (0,19% PKB) i najwięcej w grupie państw o PKB per capita poniżej 20 tys. euro. Sędziów też nie brakuje, według CEPEJ w 2022 r. Polska miała 28 sędziów zawodowych na 100 tys. mieszkańców, wobec średniej europejskiej wynoszącej 21,9 i mediany na poziomie 17,6. Liczba obsadzonych etatów sędziowskich była w latach 2015–2025 stabilna: spadła z 9951 do 9934, czyli zaledwie o ok. 0,17%. Jednocześnie liczba spraw załatwianych rocznie przez statystycznego sędziego zmniejszyła z 765 w 2015 roku do 561 w 2025 roku.

Dane te osłabiają tezę, że przewlekłość można wyjaśnić po prostu zbyt niskimi łącznymi nakładami lub małą liczbą sędziów. Nie wykluczają natomiast problemów z alokacją kadr, strukturą zatrudnienia i organizacją pracy sądów.

Polskie sądownictwo administracyjne na tle innych państw wypada wyjątkowo dobrze. Postępowanie przed sądami administracyjnymi w pierwszej instancji w Polsce jest czwartym najkrótszym w Unii Europejskiej. Różnica między wynikami sądownictwa administracyjnego i powszechnego pokazuje, że sama łączna liczba sędziów nie wystarcza do wyjaśnienia szybkości postępowań. Jednym z czynników wymagających analizy jest alokacja kadr pomiędzy sądy i wydziały.

Podsumowanie i rekomendacje

Ważnym elementem wsparcia pracy sędziów są asystenci, którzy analizują akta, wyszukują orzecznictwo i przygotowują projekty zarządzeń, orzeczeń i uzasadnień. Na koniec czerwca 2026 r. w sądach powszechnych pracowało 5512 asystentów. Zwiększanie ich liczby może pozwalać sędziom koncentrować się w większym stopniu na czynnościach stricte orzeczniczych.

Istotnym kierunkiem zmian pozostaje cyfryzacja akt i obiegu dokumentów. NIK wskazywała niedostateczne informatyczne wspomaganie organizacji pracy jako jeden z problemów sądownictwa powszechnego. Pełny dostęp do cyfrowych akt może ograniczyć czas poświęcany na fizyczne przekazywanie dokumentów i ułatwić równoczesny dostęp do materiałów sprawy przez uprawnione osoby.

Możliwość polubownego załatwiania spraw jest pożądana – i obecna już w polskim systemie na wielu etapach. NIK podaje jednak, że w 2023 roku zastosowano ją w ok. 34,5 tys. spraw wobec ok. 2,1 mln spraw, w których mogła znaleźć zastosowanie. Państwo powinno zachęcać i ułatwiać mediację, choć nie powinno to oznaczać ograniczania stronom dostępu do sądu. Praktyka pokazuje tymczasem, że prawne zachęty do mediacji kończą się w większości przypadków dodaniem do pozwu standardowej formułki „strony nie podjęły próby polubownego załatwienia sporu z powodu (…)”.

Jednym ze sposobów zmniejszenia obciążenia sądów jest ograniczenie liczby spraw, które muszą być rozstrzygane przez sędziego. Za przykład może służyć przeprowadzenie rozwodu. W Polsce nie istnieje żadna procedura pozasądowego rozwiązania związku małżeńskiego. W wielu krajach UE w przypadku zgodnej woli stron i braku dzieci urodzonych w związku, rozwód może zostać przeprowadzony przez notariusza, urząd stanu cywilnego lub inny organ administracji. Wprowadzenie podobnego rozwiązania w Polsce zmniejszyłoby obciążenie sądów cywilnych. Uchwalona przez Sejm nowelizacja kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wprowadzająca możliwość przeprowadzenia rozwodu przed kierownikiem USC, została zawetowana przez prezydenta Karola Nawrockiego.

Ministerstwo powinno identyfikować sądy i wydziały o największym obciążeniu oraz odpowiednio przesuwać lub zwiększać tam zasoby kadrowe – zarówno sędziowskie, jak i wspierające.

Żadne ze wskazanych wyżej działań samo w sobie nie uzdrowi wymiaru sprawiedliwości, ale liberalizacja prawa, cyfryzacja i zmniejszenie katalogu spraw, w których musi brać udział sędzia, a nie np. referendarz sądowy, odciąży sądy i przyspieszy postępowania – a co za tym idzie przyniesie stronom i całej gospodarce wymierne korzyści.

Kontakt do autora:

Bartłomiej Jabrzyk, analityk FOR

[email protected]

The post Komentarz FOR 12/2026: Koszt czekania na wyrok. Powolne sądy obciążają polską gospodarkę first appeared on Forum Obywatelskiego Rozwoju.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Przewijanie do góry